Zaak draait om ontwerp dat aandacht vasthoudt

In de Verenigde Staten is een spraakmakende rechtszaak begonnen tegen Meta (Facebook en Instagram) en Google (YouTube). De bedrijven worden er door een jonge vrouw, die in rechtbankstukken met de initialen KGM wordt aangeduid, van beschuldigd dat zij gebruikers bewust “verslaafd” maken aan hun platforms door slim, aandachtstrekkend ontwerp. Volgens de aanklacht raakte zij al op jonge leeftijd intensief gehecht aan de apps en zouden haar mentale klachten zijn verergerd. Ze wil de bedrijven daarom aansprakelijk laten stellen voor de schade die zij zegt te hebben opgelopen.

In de kern gaat het om functies die gebruikers langer op een platform houden, zoals eindeloos scrollen, automatisch afspelende video’s en meldingen die je teruglokken naar de app. De aanklagers stellen dat dit soort mechanismen niet toevallig zijn, maar doelbewust zijn gebouwd om zoveel mogelijk tijd en aandacht vast te houden.

Oorspronkelijk richtte de zaak zich ook tegen TikTok en Snapchat. Die partijen hebben volgens berichtgeving kort voor aanvang een schikking getroffen met de klaagster. Over het bedrag is niets bekendgemaakt. Meta en Google zetten de procedure wél door.

Rol klokkenluiders en interne documenten

Een cruciale vraag in het proces is wat de bedrijven wisten over mogelijke risico’s van intensief gebruik, en wanneer zij dat wisten. Juristen wijzen erop dat aansprakelijkheid niet alleen draait om de vraag óf een ontwerp verslavend kan werken, maar ook om de kennis van mogelijke schade en het verband tussen gebruik en gezondheidsklachten. Dat causale verband is vaak ingewikkeld, omdat mentale gezondheid door meerdere factoren wordt beïnvloed.

In de berichtgeving wordt gewezen op documenten en verklaringen van klokkenluiders. Zo lekte Frances Haugen, een voormalige medewerker van Facebook, in 2021 interne stukken. Zij stelde dat er binnen het bedrijf regelmatig een botsing was tussen wat goed is voor gebruikers en wat goed is voor het bedrijf, waarbij het commerciële belang volgens haar te vaak won. Zulke interne documenten kunnen in deze zaak belangrijk zijn, omdat ze zouden kunnen laten zien hoe er intern over risico’s en ontwerpkeuzes werd gesproken.

De verwachting is dat de rechtszaak meerdere weken kan duren. Ook Meta-topman Mark Zuckerberg wordt in verband gebracht met een optreden in de rechtbank, al is niet duidelijk op welk moment dat precies zou zijn.

Europa kijkt mee, TikTok al onder vuur

De zaak speelt in de VS, maar de discussie over verslavende platformfuncties is ook in Europa actueel. De Europese Commissie kwam recent tot de voorlopige conclusie dat TikTok met verslavend werkende functies mogelijk Europese regels overtreedt. Daarbij wordt gewezen op ontwerpkeuzes die eindeloos consumeren stimuleren, aangevuld met pushmeldingen die gebruikers terughalen naar de app. TikTok kan op die bevindingen reageren; bij een ongunstige uitkomst dreigt een boete die kan oplopen tot 6 procent van de jaaromzet, en het bedrijf kan worden verplicht aanpassingen door te voeren.

Die Europese lijn is gebaseerd op de Digital Services Act (DSA), die strengere eisen stelt aan grote online platforms. In Europese politieke discussies wordt bovendien gewezen op het “kopiëren” van formats: korte video’s en eindeloos scrollen zijn allang niet meer exclusief voor één app, maar komen terug in meerdere diensten.

De Amerikaanse rechtszaak kan daarom ook in Europa worden gevolgd als graadmeter: als er in de rechtbank meer duidelijk wordt over interne afwegingen en kennis over risico’s, kan dat de druk vergroten om ook andere platformen strenger aan te pakken.

Bronnen: RTLZ, NOS/Nieuwsuur, BBC