In de Verenigde Staten worden tussentijdse verkiezingen traditioneel georganiseerd door de afzonderlijke staten. Toch zette Trump de afgelopen week de toon met uitspraken die bij tegenstanders en ook bij sommige Republikeinen alarmbellen deden rinkelen. In een gesprek dat breed werd opgepikt, riep hij Republikeinen op om het stemmen “op zeker vijftien plekken” over te nemen en de verkiezingen te “nationaliseren”. Volgens Trump zouden met name Democratisch bestuurde steden kwetsbaar zijn voor fraude en corruptie. Hij noemde onder meer Detroit, Philadelphia en Atlanta.

Critici zien in die woorden een poging om vooraf twijfel te zaaien over de uitslag als de Republikeinen in november zetels verliezen. Elaine Kamarck, verbonden aan denktank Brookings Institution en betrokken geweest bij Democratische campagnes, waarschuwt dat Trump het vertrouwen in de uitvoerende capaciteit van staten ondermijnt. Volgens haar past het juist bij het Amerikaanse systeem dat staten verkiezingen organiseren en stemmen tellen, omdat de federale overheid bewust beperkt is gehouden.

Ook vanuit Republikeinse hoek klonk kritiek. Zo verwees een verkiezingstoezichthouder in Kentucky naar oud-president Ronald Reagan, die benadrukte dat niet Washington de staten heeft geschapen, maar dat de staten juist de federale overheid hebben gevormd. Tegelijk zijn er ook lokale bestuurders die Trumps lijn steunen.

Rechters zetten streep door presidentiële verkiezingsregels

Het Witte Huis probeerde de scherpe randjes van Trumps uitspraken af te zwakken. Woordvoerder Karoline Leavitt stelde dat Trump vooral wil dat het Congres nieuwe landelijke regels vaststelt. Dat is belangrijk, omdat de president niet onbeperkt eigenhandig verkiezingsregels kan opleggen.

Die grens werd recent opnieuw zichtbaar in de rechtbank. Een federale rechter blokkeerde onderdelen van een presidentieel bevel van 25 maart waarin de regering-Trump via federale instellingen strengere eisen wilde stellen rond kiezersregistratie en het aanvragen van een absentee ballot. De rechter oordeelde dat zulke ingrijpende wijzigingen niet eenzijdig door de president kunnen worden opgelegd en dat dit raakt aan de scheiding der machten: de president heeft hierin geen zelfstandige rol.

Parallel aan de retoriek rond “nationaliseren” ligt een politieke strijd in Washington over wetgeving zoals de SAVE America Act. Voorstanders willen kiezers verplichten om (bij registratie voor federale verkiezingen) bewijs van burgerschap te leveren. Tegenstanders waarschuwen dat dit drempels kan opwerpen voor kiesgerechtigden, terwijl stemmen door niet-burgers in de VS al verboden is en zelden voorkomt.

FBI-inval in Georgia en oude fraudeclaims opnieuw op tafel

De commotie wordt versterkt door ontwikkelingen in Georgia. Eind januari nam de FBI in Fulton County honderden dozen met materiaal uit de presidentsverkiezingen van 2020 in beslag. Volgens lokale autoriteiten gaat het om circa 700 dozen met stembiljetten en gerelateerde documenten. Na die actie sprak Trump telefonisch met FBI-agenten die bij de doorzoeking betrokken waren, op speakerphone. Volgens meerdere media faciliteerde Tulsi Gabbard, als Director of National Intelligence, dat gesprek en verdedigde ze later in een brief aan het Congres dat haar aanwezigheid verband hield met haar wettelijke taak rond verkiezingsveiligheid.

Het is uitzonderlijk dat de top van de inlichtingendiensten zo zichtbaar opduikt bij een binnenlandse politieactie. Democratische politici en experts noemen dat ongebruikelijk en vrezen dat het druk kan zetten op onafhankelijke verkiezingsorganisaties. Kamarck spreekt van een situatie waarin de regering “daar niets te zoeken heeft” en verwacht dat Trump de actie zal gebruiken om opnieuw twijfel te zaaien over de verkiezingen van 2020.

Die periode leverde al meerdere rechtszaken op rond ongefundeerde beschuldigingen. Trumps toenmalige advocaat Rudy Giuliani beschuldigde twee verkiezingsmedewerkers in Fulton County van fraude; die aantijgingen hielden geen stand en hij moest een schadevergoeding betalen in een smaadzaak. Ook stemmachinefabrikant Dominion Voting Systems trad op tegen claims van fraude: Fox News schikte voor 787,5 miljoen dollar en Newsmax trof later een regeling van 67 miljoen dollar.

Trump zelf blijft intussen herhalen dat de verkiezing van 2020 niet eerlijk verliep, zonder publiek bewijs te leveren dat eerdere controles en uitspraken van autoriteiten overtuigend weerspreekt. In een recent interview zei hij de uitslag van november alleen te accepteren als hij vindt dat de verkiezingen eerlijk zijn verlopen. Daarmee lijkt de discussie over vertrouwen in het proces, maanden vóór de stembusgang, opnieuw het politieke debat in de VS te gaan domineren.